Op 7 maart 1866 richtte Donald Jacob Baron Mackay (1839-1921) in hotel Groot Keizershof aan het Buitenhof de Vereeniging De Sphinx op. Wat begon als een gezelschap van jonge Haagse intellectuelen groeide uit tot een van de oudste en meest bijzondere verenigingen van de stad.
Het doel was eenvoudig maar ambitieus: de uitwisseling van gedachten over kunst, wetenschap en maatschappelijke ontwikkelingen. Dat gebeurde tijdens lezingen, voordrachten en levendige debatten. In een tijd waarin Den Haag tal van besloten herensociëteiten kende, onderscheidde De Sphinx zich door haar nadruk op kennis en intellectuele nieuwsgierigheid.
De vereniging kende een besloten karakter. Wat tijdens bijeenkomsten werd besproken, bleef binnenskamers en het lidmaatschap werd niet openbaar gemaakt. Pas in 2004 werden vrouwen als lid toegelaten.
Oprichter met een internationale loopbaan
Donald Jacob Baron Mackay bezocht het Gymnasium Haganum en studeerde rechten in Leiden. Na zijn promotie trad hij in dienst van het Nederlands gezantschap in Londen en later bij het Ministerie van Koloniën in Den Haag. Van 1871 tot 1877 was hij liberaal lid van de Tweede Kamer.
Na zijn politieke loopbaan vestigde Mackay zich in Groot-Brittannië. Hij erfde de Schotse adellijke titel Lord Reay, werd Brits onderdaan en kreeg zitting in het House of Lords. Vervolgens werd hij benoemd tot gouverneur van Bombay en later tot onderminister voor India. Ondanks zijn internationale carrière bleef hij zijn leven lang nauw betrokken bij De Sphinx. Na een ernstige aanrijding in 1917 ging zijn gezondheid achteruit; in 1921 overleed hij.
Van hotel naar sociëteit
De eerste zestig jaar verhuisde De Sphinx regelmatig. De bijeenkomsten vonden plaats in hotel Groot Keizershof – het huidige Hotel Corona – en later onder meer aan de Wagenstraat, het Buitenhof, het Toernooiveld, de Spuistraat, de Kazernestraat, de Passage, het Lange Voorhout (Pulchri Studio), de Groenmarkt en het Prins Hendrikplein.
Vanaf 1923 werd de vereniging honkvaster. Achtereenvolgens vergaderde De Sphinx in Boschlust, Hotel Ambassador, Pulchri Studio en het KIVI. Sinds 2016 is Pulchri Studio aan het Lange Voorhout opnieuw de vaste ontmoetingsplaats.
Oorlogsjaren
Op 23 mei 1941 vierde De Sphinx haar 75-jarig bestaan in de Mesdagzaal van Pulchri Studio. Door de Duitse bezetting bleef een groots jubileum uit, maar toch waren ongeveer 160 leden aanwezig.
Nog geen twee maanden later, op 11 juli 1941, maakte de bezetter een abrupt einde aan de vereniging. De Sphinx werd verboden en de goed gevulde verenigingskas werd in beslag genomen. Na de bevrijding werd de opheffing officieel ongedaan gemaakt bij besluit van het Nederlandsch Beheersinstituut van 9 januari 1946. De eerste bijeenkomst had echter al op 15 november 1945 plaatsgevonden in de Louis XV-zaal van Pulchri Studio.
De oorlog had diepe sporen nagelaten. Het ledental was gedaald van 280 naar ongeveer 200. Ongeveer zestig leden waren overleden en drie leden werden geroyeerd wegens collaboratie met de bezetter. De eerste naoorlogse voorzitter was luitenant-generaal W.J.C. Schuurman.
Een vereniging met haar tijd mee
Hoewel De Sphinx ruim een eeuw een exclusief herengenootschap was, veranderde dat in 2004, toen vrouwen eindelijk als lid werden toegelaten.
In 2009 werd Christa Toorop-van Homeijer het eerste vrouwelijke bestuurslid als penningmeester. Ineke Bink-Leijh werd in 2011 de eerste vrouwelijke vicevoorzitter. Anneke Roodenburg-van Looy werd in 2016 het eerste – en tot op heden enige – vrouwelijke erelid. Vier jaar later, in 2020, trad Joke van der Leeuw-Roord aan als eerste vrouwelijke voorzitter van De Sphinx.
Jubileum
In 2016 vierde De Sphinx haar 150-jarig bestaan met een feestelijk gala in de Groene Zaal van Sociëteit De Witte. Tijdens de jubileumviering werd tevens de opera Le Sphinx van Auguste-Georges-Prosper Fragerolle uitgevoerd.
Na meer dan anderhalve eeuw is De Sphinx nog altijd een levendige Haagse vereniging waar nieuwsgierigheid, wetenschap, kunst en het uitwisselen van ideeën centraal staan. Daarmee vormt zij een bijzonder stukje levend Haags erfgoed.
