Wanneer u over het Buitenhof wandelt, valt uw oog al snel op een robuust, middeleeuws gebouw met zware muren en kleine ramen. Het is de Gevangenpoort, een van de oudste monumenten van Den Haag. Generaties Hagenaars zijn er achteloos langs gelopen, maar achter deze eeuwenoude muren speelde zich een geschiedenis af vol macht, intriges en menselijke drama’s.
Opmerkelijk genoeg was de Gevangenpoort helemaal niet als gevangenis gebouwd. Rond 1280 vormde zij de indrukwekkende toegangspoort tot het grafelijke kasteel, het latere Binnenhof. Pas bijna twee eeuwen later kreeg het gebouw een nieuwe bestemming. Vanaf de vijftiende eeuw werden hier gevangenen opgesloten die terecht moesten staan voor het Hof van Holland. Dat waren meestal geen eenvoudige dieven, maar bestuurders, edelen, militairen en andere personen die van ernstige misdrijven werden verdacht.
Wie tegenwoordig het museum bezoekt, wandelt langs kleine cellen, donkere kerkers en de beruchte martelkamer. Dat klinkt misschien luguber, maar marteling maakte destijds deel uit van de rechtspraak. Alleen wanneer de rechter daarvoor toestemming gaf, mocht een verdachte onder druk worden verhoord om een bekentenis af te leggen. Gelukkig kunnen we ons dat vandaag nauwelijks meer voorstellen.
De bekendste gebeurtenis uit de geschiedenis van de Gevangenpoort vond plaats in het Rampjaar 1672. Cornelis de Witt zat hier gevangen op verdenking van een samenzwering tegen stadhouder Willem III. Toen zijn broer Johan de Witt hem na zijn vrijlating kwam ophalen, verzamelde zich buiten een woedende menigte. De broers werden uit de Gevangenpoort gesleept en op gruwelijke wijze vermoord. Op de plaats waar dat gebeurde, herinnert een eenvoudige gedenksteen nog altijd aan deze tragische gebeurtenis.
Er is echter nóg een bijzonder verhaal dat veel minder mensen kennen. Tot ongeveer een eeuw geleden zag de Gevangenpoort er namelijk anders uit dan nu. In het begin van de twintigste eeuw werd het verkeer in Den Haag steeds drukker. Auto’s, trams en vrachtwagens moesten zich door de smalle doorgang persen. Om de verkeersstroom te verbeteren besloot de gemeente in 1924 een deel van de Gevangenpoort af te breken. Veel Hagenaars vonden dat een aantasting van een uniek monument, maar destijds woog het belang van het verkeer vaak zwaarder dan het behoud van historische gebouwen. Gelukkig bleef het grootste deel van de poort gespaard, waardoor we vandaag nog altijd kunnen genieten van dit indrukwekkende bouwwerk.
Misschien is dat wel het mooiste aan de Gevangenpoort. Al meer dan zeven eeuwen kijkt zij uit over het Buitenhof. Koningen, stadhouders, staatslieden, gevangenen en toeristen zijn gekomen en gegaan, maar de oude poort bleef. Wie even stilstaat en omhoog kijkt naar de verweerde bakstenen en zware torens, beseft dat de geschiedenis van Den Haag hier letterlijk in de muren is vastgelegd.
Een bezoek aan de Gevangenpoort is dan ook veel meer dan een museumbezoek. Het is een wandeling door ruim zeven eeuwen Haagse geschiedenis, op een plek waar recht en onrecht, hoop en wanhoop soms angstig dicht bij elkaar lagen.
